Rijswijks Kerkarchief

kerkarchief

 De vrouw op de Rijswijkse kansel

Het werd bij de intrede van ds. Sifra Baayen fijntjes gememoreerd: met Susan, Maria, Therese en met haar is Rijswijk nu geheel in vrouwelijke handen… Vooral de ouderen onder ons herinneren zich dat de hervormde en gereformeerde kerken mannenbolwerken waren. Had Paulus immers niet geschreven dat vrouwen moesten zwijgen, zich onderwerpen aan de man. “want het staat lelijk voor de vrouwen dat zij in de gemeente spreken”(1 Kor. 14: 37, vlak na het hoofdstuk over de liefde…). Behoudende kerken houden angstvallig aan deze richtlijn vast. De Vrijgemaakten gingen pas in 2020 over tot een vrouw op de kansel – en ds. Almatine Leene werd gelijk Theoloog des Vaderlands!

In ‘onze’ kerkgenootschappen werd het ambt al eerder opengesteld voor vrouwen. De Gereformeerde Kerken gingen hiertoe over in 1970. Wij herinneren ons ons gemeentelid ds. Marja van der Veen-Schenkeveld, die in hetzelfde jaar de tweede vrouwelijke gereformeerde predikant van Nederland werd. De hervormde traditie was in 1959 al doorbroken. Toch was een vrouw op een kansel toen niet nieuw, maar dan moeten we haar wel in vrijzinniger gelederen zoeken. De doopsgezinden (1911), de remonstranten (1920) en de lutheranen (1929) gingen ons voor.

In Rijswijk weten we dus inmiddels niet beter. Aan de Hervormde Gemeente werd ds. Liesbeth Oort in 1984 verbonden als geestelijk verzorger in Westhoff, een jaar later gevolgd door ds. Käti van Bergen als wijkpredikant in de Verzoeningskerk. De Gereformeerde Kerk was iets later: ds. Alke Liebich kreeg in 1992 als speciale opdracht Vorming en Toerusting en ds. Julia van Rijn werd in 1993 wijkpredikant in de Johanneskerk. Maar in die jaren waren hervormd en gereformeerd al gefedereerd. Vanaf 1985 is een vrouw op de Rijswijkse kansel ‘normaal’.

En toch, ze waren niet de eerste! Op 28 mei 1916 ging namelijk ds. Annie Mankes-Zernike voor in de Oude Kerk. Een doopsgezinde vrouw leidde een hervormde kerkdienst! Dat kon niet zonder de zegen van kerkenraad en dat vereist enige achtergrond. Hervormd Rijswijk was toentertijd een vrijzinnig bolwerk. Vrijzinnigheid wilde (ongeveer) zeggen dat je God ook buiten de Bijbel kunt leren kennen en dat de Bijbelverhalen symbolisch uitgelegd konden worden, inclusief de opstanding van Jezus. Dit in tegenstelling tot de groeiende rechtzinnige stroming, die vasthield aan de Bijbel als enige Waarheid. Het ging er in Rijswijk tussen vrij- en rechtzinnig bepaald niet zachtzinnig aan toe… (genoeg stof om vele kerkbladen mee te vullen…). Maar de kerkenraad was vrijzinnig, al nam ds. P.L.L. Post een verzoenende houding aan. In mijn vorige stukje noemde ik al remonstrantse, lutherse en doopgezinde predikanten die in de eerste decennia van de twintigste eeuw beurten in de Oude Kerk konden vervullen. En Annie Zernike was zo’n gastpredikant, de eerste en bijna 70 jaar lang de laatste vrouw op de Rijswijkse kansel.

Anne (Annie) Zernike (1882-1972) was dochter van twee begaafde ouders. Haar broer Frits won de Nobelprijs voor natuurkunde en haar zuster Elisabeth was een verdienstelijk schrijver en dichter. In 1911 werd Annie als eerste vrouw predikant en wel in de doopsgezinde gemeente Bovenknijpe, bij Heerenveen. Haar man Jan Mankes had een zwakke gezondheid en overleed al in 1920. Eerder woonden ze kort in Den Haag en in dat jaar preekte ze dus in Rijswijk. Als weduwe werd ze voorganger bij de Nederlandsche Protestantenbond in Rotterdam. Ik citeer uit het Digitaal Vrouwenlexicon: “Uit haar boeken en de vele artikelen komt het beeld naar voren van een zeer uitgesproken, radicaal vrijzinnige, links-moderne predikante en portret Zerniketheologe; te vrijzinnig voor veel doopsgezinden en remonstranten en soms zelfs te links-modern voor de vrijzinnigen en de NPB. De innige relatie tussen theologie en de kunsten was een van haar geloofsartikelen.” Ik had haar Rijswijkse preek wel eens willen lezen!

Ruud Poortier, archivaris PG Rijswijk

 

 

Annie Mankes-Zernike, geschilderd door haar man Jan.