Rijswijks Kerkarchief

kerkarchief

De maatstok der dominees

Rond 1915 zal men dominees etiketten hebben opgeplakt als ‘hervormd/gereformeerd”, “rechtzinnig/vrijzinnig”, misschien stilletjes “preektijger/neuzelaar”, maar de Oude Kerk hanteerde nog een andere maatstaf: hun lengte (of gebrek daaraan…)

In de preekstoel zit namelijk een plank verstopt, die op zes verschillende hoogten kan worden ingeschoven. De hoge stand was voor kleine domineetjes (niveau 6) zodat ze niet net met hun neus boven de Bijbel uitkwamen en lange predikanten behoefden met een lage stand niet hun hoofd tegen het klankbord te stoten. Doorgaans zit die plank stevig vast, maar sommigen van u herinneren zich nog ds. Arjen Cuperus, die enkele jaren geleden met plank en al naar de bodem van de kansel stortte…  Het liep voor dominee, plank en kansel goed af.

In het archief bevindt zich een eikenhouten maatstok van ongeveer 40 cm lengte, waarop de namen van 62 predikanten staan, verdeeld over de zes niveaus van de plank. Zo kon de koster voor elk van hen de juiste hoogte instellen. Mijn voorganger Hans Winkelman dateerde de stok op ongeveer 1920, maar ik denk dat hij wat ouder is. We zien de namen van de twee consulenten uit de lange vacature van 1908-1910: beiden waren rechtzinnig en niet echt welkom op de preekstoel in het vrijzinnige Rijswijk (ds. D.G. Postma uit Voorburg en ds. P.N. Gijsman uit Wateringen, niveaus 3 resp. 5). Ook komt de naam van de uiterst vrijzinnige ds. A.S. Carpentier Alting (emeritus in Den Haag, niveau 4) die in 1915 overleed, op de stok voor. Vanaf Pasen 1918 mochten de rechtzinnigen hun avonddienst in de kerk houden. Deze diensten werden meestal geleid door orthodoxe gastpredikanten uit Den Haag. Geen van hen staat op de stok vermeld. Blijkbaar was een ander vrijzinnig genootschap geen beletsel voor de Rijswijkse kerkenraad: op de stok vinden we ook namen van een remonstrant, van lutheranen en doopsgezinden.

Hoe zit het met Rijswijkse dominees? Van 1910 tot 1929 was ds. P.L.L. Post de enige hervormde dorpspredikant en hij ging dan ook vrijwel elke zondag ’s ochtends voor (niveau 5). Zijn voorganger ds. J. Verwey, die in 1908 overleed, staat niet op de stok vermeld – maar misschien was dat ook niet nodig, hij stond toen al 39 jaar op de Rijswijkse preekstoel.

Ik kan veel van de 62 namen niet thuisbrengen, ook niet met de mooie site www.dominees.nl. Zoals de langste, ene ds. Van Rossum (niveau 1, had eigenlijk geen plank nodig…) en de kortste, ene ds. Scheffer (niveau 6). Preekbeurten werden pas vanaf 1913 in de Rijswijksche Courant gepubliceerd en de meesten komen daarin niet voor. Maar hun namen zijn op dit curieuze archiefstuk bewaard gebleven!

Ruud Poortier, archivaris PG Rijswijk

DSC04814

de maatstok

DSC04815

om pijnlijke misverstanden te voorkomen…